Kəmiyyətin Keyfiyyətdən Üstünlüyü: İnsanlığın Səssiz İntiharı

Müşahidə – Dünya necə dəyişdi?

İnsanlıq bir əsr içində öz gözəlliklərini qurban verdi. Elm və texnologiyanın inkişafı insanı yüksəltmək əvəzinə, ruhunu tədricən soyundurur. Bu soyundurmanın adına “minimalizm” deyirlər. Amma əslində bu, keyfiyyətin yavaş-yavaş qətlidir.

Bir vaxtlar insanlar küçədə gəzərkən fəvvarələrin şırıltısına qulaq asır, incəsənət əsəri kimi hazırlanmış lampaların işığında yol alır, əl işi ilə düzəldilmiş qapılardan evlərinə daxil olurdular. Hər detalda həm zəhmət, həm ruh, həm də gözəllik var idi. İndi isə həyatımızı plastikləşmiş, funksionallıqdan başqa heç bir dəyəri olmayan əşyalar doldurub. Əvvəlki nəsillərin zövq aldığı detalları biz “lazımsız yük” kimi kənara atmışıq. Əvvəllər Roma və Yunan şəhərlərində yüksələn məbədlər, sütunlarla bəzədilmiş binalar, heykəllərlə dolu meydanlar insanın gözünü və ruhunu doyururdu. İndi isə şəhərlərimizi şüşə və beton qutular doldurur – eyni formalı, ruhsuz, tez inşa olunan və tez də sıradan çıxan tikililər.

Azərbaycan mədəniyyətinə baxaq: bir vaxtlar Qarabağ xalçaları, Şəki xan sarayının incə naxışları, qapılardakı ağac oyma sənəti hər evin, hər məkanın qüruru idi. İndi isə fabrikdən çıxmış, eyni ölçüdə, eyni rəngdə, yalnız funksional olan mebellər həyatımıza hakimdir. Ruh artıq əşyalara hopmur.

Uzun filmlərin yerini saniyələrdə bitən videolar, qalın kitabların yerini sosial şəbəkə statusları tutdu. Orta əsrlərin əl yazmalarında miniatürlər, qızıl suyu ilə işlənmiş naxışlar vardı; biz isə bu gün “emoji” ilə ünsiyyət qurmağa çalışırıq. Bach və Mozart əsrlərlə yaşadı, amma müasir pop musiqi üç dəqiqədən sonra unudulur. Bir vaxtlar geniş ailələrdə nənə, baba, dayı, xala birlikdə yaşayırdı, bu birlik həm sevgi, həm də dayaq idi. İndi isə hər kəs öz otağında, öz telefonunun işığında “tək” yaşayır.

Və əlbəttə, geyimlər. Əvvəllər ipəkdən toxunmuş kəlağayı, yun çuxa, əl işi naxışlarla bəzədilmiş milli libas insanın kimliyini, zövqünü, mədəniyyətini daşıyırdı. Hətta bir geyim illərlə qorunur, nəsildən-nəslə yadigar qalırdı. İndi isə “fast fashion” – sürətlə istehsal olunan, bir mövsüm geyinilib sonra atılan ucuz sintetik geyimlər dünyanı doldurub. Geyim artıq kimlik deyil, sadəcə kütləvi trendlərin oyuncağıdır.

---

Səbəb – Niyə bu hala gəldik?

Əsas səbəb – rahatlıq illüziyasıdır. İnsan zəhmətdən qaçır, texnologiya isə bu zəifliyi manipulyasiya edir. Bizə deyirlər: “azla yaşa, daha az yorul.” Amma azaldıqca biz də kiçilirik.

Kapitalizmin maraqları burada açıq-aşkardır. Əvvəllər bir xalça nəsildən-nəslə keçirdi, indi isə hər il dəyişən ucuz kilimlər satılır. Əvvəllər bir piano əsrlərlə yaşayırdı, indi isə qulaqlarda plastik qulaqcıqlarla keyfiyyətsiz səs yayılır. Kapitalizm keyfiyyətli məhsulu əlçatmaz edir, bazarı qısa ömürlü, ucuz, kəmiyyətlə ölçülən mallarla doldurur. Çünki məqsəd uzunömürlülük deyil, daha çox satmaqdır.

Geyim sənayesi bu mənzərənin ən acı nümunəsidir. “Fast fashion” hər mövsüm yeni model istehsal edir, insanlar da “dəbdə qalmaq” üçün ucuz paltar alır. Amma bu geyimlər tez sıradan çıxır və zibilliyə gedir. Nəticədə nə estetik dəyər qalır, nə də ekoloji məsuliyyət. Keyfiyyətli ipək və yun yerini sintetik kimyəvi qarışıqlara verdi – həm insan bədəni, həm də təbiət zəhərləndi.

Fəlsəfi baxış isə daha qaranlıqdır. Nietzsche deyirdi: “Tanrı öldü.” Tanrı ilə bərabər dəyərlər də öldü. Əgər ali məqsəd yoxdursa, niyə insan gözəllik üçün zəhmət çəksin? Heidegger xəbərdarlıq edirdi: texnologiya insanı varlıqdan uzaqlaşdırır. Biz artıq əşyaları yalnız vasitə kimi görürük, onların estetik və mənəvi dəyərini unuduruq. Guy Debord “Tamaşa cəmiyyəti”ndə göstərirdi: biz reallığı deyil, yalnız görüntüsünü istehlak edirik.

Ən pisi isə budur ki, biz bu dəyişimi normal qəbul edirik. Sadəliklə bəraət qazandırılan ucuzluq artıq bir həyat fəlsəfəsinə çevrilib.

---

Həll – Çıxış varmı?

Çıxış yalnız keyfiyyətə qayıdış mübarizəsindədir. İnsan istehlakçı mövqeyindən çıxmalı, istehsalçı şüuruna qayıtmalıdır. Az, amma uzunömürlü; az, amma gözəl; az, amma mənalı olanı seçmək – əsl üsyandır.

Biz incəsənəti yenidən həyatımıza qaytarmalıyıq. Qarabağ xalçaları kimi sənət əsərləri, Şəki xan sarayının şüşəbəndi kimi gözəlliklər bizi kimliyimizə bağlayır. Əgər bu dəyərləri itirsək, yalnız funksional kuklalara çevriləcəyik. İnsan yalnız çörəklə doymur – onun ruhuna musiqi, rəng, harmoniya lazımdır.

Geyimdə də həll açıqdır: az, amma keyfiyyətli, təbii parçadan və uzunömürlü libaslar. Əsl moda keçici trend deyil, şəxsiyyətin ifadəsidir. Əsl geyim zibilliyə yox, tarixə yadigar qalmalıdır.

Ən önəmlisi şəxsi məsuliyyətdir. Hər birimizin seçimi gələcəyimizi müəyyən edir. Biz keyfiyyətsiz olanı aldıqca, kapitalizm də keyfiyyəti öldürməyə davam edəcək. Biz gözəlliyə laqeyd olduqca, gələcək nəsillərə yalnız plastikdən ibarət, ruhsuz bir dünya qalacaq.

Radikal yanaşma tələb olunur. Minimalizmin “az” anlayışını rədd etmək lazımdır. Bizim ehtiyacımız az olan deyil, mükəmməl olan, dərin olan, zəhmətlə yaranandır. Biz zəhməti, təmtərağı, gözəlliyi yenidən dəyərə çevirməliyik.

---

İnsanlıq hazırda səssiz intihar edir. Hər şeyin sadələşdirildiyi bu dövrdə sadələşdirilmiş varlıqlara çevrilirik. Əgər dayandırmaq istəmiriksə, gündəlik həyatımızda seçim etməliyik: az, amma keyfiyyətli; az, amma gözəl; az, amma mənalı.

Əks halda gələcəyin dünyası muzey olacaq – muzeydə isə plastik əşyalar, beton binalar, üç dəqiqəlik mahnılar, emoji ilə yazılmış ünsiyyət formaları və ucuz sintetik geyimlər sərgilənəcək. İçində yaşayan insanlar isə artıq insan yox, mexaniki kuklalar olacaq.

Məqaləni 105 dəqiqəyə yazdım.